Zimmet suçu; kamu idaresinin güvenirliliğine ve işleyişine karşı suçlar bölümünde düzenlenmiştir. Zimmete geçirme terimi görevi sebebiyle zilyedliği kendisine verilmiş olan suç konusu mal üzerinde hakkı olmadığı halde malik gibi tasarruf edilmesini ifade eder. Zimmet suçu 5411 s. Bankacılık Kanunu’nda TCK’ndan ayrı olarak düzenlenmiştir. Bu kanundaki düzenlemede birinci fıkrada “bankacılık zimmeti” ve üçüncü fıkrada “zimmet benzeri suç” düzenlenmiştir (5411 s Kanun m. 160). Üçüncü fıkrada düzenlenen fiil teknik anlamda zimmet olmamasına rağmen kanun koyucu zimmet olarak kabul etmiştir. Bu sebeple doktrinde bu suça “varsayımsal zimmet” denilmektedir.
KORUNAN HUKUKİ DEĞER:
765 s. Kanun döneminde, YCGK 1984/5-156 Esas, 1984/464 Karar, 24/12/4984 tarihli kararı gereği, korunan hukuksal değer, “kamu hizmeti ve görevidir”. 5237 s. Kanun açısıdan da aynı şey söylenebilir. Nitekim, suçun düzenlendiği bölüm açısından korunan değer; devletin veya milletin mali menfaati değil, “kamu görevlilerine duyulan güvendir”.
MADDİ UNSURLAR
FİİL: İcrai veya ihmali olarak işlenebilir.Madde açısından ön şart; kamu görevlisine “görevi nedeniyle zilyetliği devredilmiş” bir mal veya kamu görevlisinin “koruma ve gözetim yükümlülüğü olan” bir mal bulunması gerekir. Fiil söz konusu malın kamu görevlisi tarafından malik gibi tasarrufta bulunulmasını ifade eder. Kısaca kamu görevlisi bu malı malik gibi kullanmalı, kendisi veya başkasına devretmeli yani tasarrufta bulunmalıdır. Kısaca “usus, fructus ve abusus” işlemlerinden birisini hakkı olmadığı halde yapmalıdır. Usus, yani kullanma ancak kendisine verilme kurallarına uygun olmalıdır. Yani kamu görevlisinin kullanımına verilmesi durumunda mal sadece görevi sebebiyle kullanma şartlarına uygun olarak kullanılmalıdır. Kendisine verilme şartlarına uygun olmayan kullanımların da zimmet suçunu oluşturacağı açıktır. Belediyede görevli müdürün makam otosunu özel işlerinde kullanması veya hergün çocuğunu okula götürmeye tahsis etmesi fiilinin bu suçu oluşturması gerekir. Bu duruma “kullanma zimmeti” denmektedir. Ayrıca fructus veya abusus haklarının kullanılması her şekilde zimmeti oluşturacaktır.
Zimmet suçu kullanma zimmeti şeklinde işlenmişse ve bir süre kullanılıp geri verilmiş bir mal varsa, bu durum; cezada indirim sebebi olarak düzenlenmiştir. (247/3) Ayrıca malın değerinin azlığı durumunda madde 249 gereği verileek cezada 1/3 ila ½ oranında indirim uygulanacaktır.
FAİL: Sadece kamu görevlisi fail olabilir, bu sebeple özgü suçtur. Kamu görevlisi TCK m. 6/1-c bendi gereği; kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişilerdir. Bu tanıma göre kamu görevlisi sayılmak için gereken yegane unsur; işin kamusal faaliyet olmasıdır. Kamusal faaliyet; “Anayasa ve kanunlarda belirlenmiş olan usüllere göre verilmiş olan bir siyasal kararla, bir hizmetin kamu adına yürütülmesidir.” Faaliyetin yürütülmesine katılan kişilerin; maaş, ücret gibi maddi karşılık alıp almamalarının veya işin sürekli olup olmamasının bir önemi yoktur. Bu sebeple mesleklerinin icrası bağlamında; noter ve avukatlar, askerler veya faaliyetin icrası esnasında bilirkişi, tanık, tercüman ve uzlaştırmacılar kamu görevlisidir.
Kamu görevlisinin görevi itibariyle kendisine verilen malvarlığı hakkında yetkilendirilmiş olması çok önemlidir. Yani kişi kanuni olarak yetkili olmalıdır. Bunun dışında durumlarda yetkilendirme hukuki olarak gerçekleşmemişse, görevlinin fiili; zimmeti oluşturmaz. Örneğin resmi olarak kendisine ait olmayan bir makam otosunu zimmet suçu oluşturacak şekilde kullanan kamu görevlisi açısından suç oluşmaz. Çünkü gerçekte hukuki olarak otomobil zaten kendisine tahsis edilmiş değildir, kendisi yetkilendirilmemiştir.
Ancak bir detay olarak görülse de CMK 90/1 kapsamında geçici olarak yakalama yapan kişilerin kamu görevlisi olduklarını söyleyemeyiz. Çünkü böyle bir yol yapıldığında sonucu; toplamsal karışıklık veya kalkışma gibi durumlarda çok farklı yerlere gidebilecek ve ciddi zararlar ve suistimaller oluşacaktır.
MAĞDUR: Devletin varlığının sahibi toplum olduğundan, kamuya ait olan mal da milletindir, suç açısından mağdur tüm toplumdur.
KONU: Madde açısından suçun konusu; taşınır veya taşınmaz maldır. Malın kamu görevlisine devredilmiş olması veya mal üzerinde kamu görevlisinin koruma veya gözetim yükümlülüğü olmalıdır. Doğal olarak para da mal sayılır. Ayrıca TCK m. 198 gereğince; “devlet tarafından ihraç edilip de hamiline yazılı bonolar, hisse senetleri, tahviller ve kuponlar, yetkili kurumlar tarafından çıkarılmış olup da kanunen tedavül eden senetler, tahviller ve evrak ile milli ziynet altınları, para hükmündedir” ve zimmet suçunun konusunu oluşturur. Kamu görevlisi niteliğinin, suç işlendiği anda mevcut olması yeterlidir, bu sıfatı taşımayan kişinin zilyetliği kendisine devredilen mal üzerinde haksız tasarrufta bulunması “güveni kötüye kullanma suçunu” oluşturur (TCK 155). Ek olarak kamu görevlisinin koruma ve gözetim yükümlülüğünün; ifa edilen kamu görevinden kaynaklanması gerekir. Ne demek istiyoruz? Görevinden kaynaklanmayan bir malın zilyetliğine sahip olan kamu görevlisi açısından yükümlülük ihlali zimmet suçunu oluşturmaz. Bu durumda da “güveni kötüye kullanma suçu” oluşur (TCK 155).
NETİCE: Söz konusu eşya kamu görevlisi tarafından mal edinilmesi esnasında netice oluşur, suç tamamlanır. Kullanma zimmeti halinde suç; kullanıma başlandığı anda oluşur.
NEDENSELLİK ve OBJEKTİF İSNADİYET: Bir özellik göstermez.
SUÇUN MANEVİ UNSURU
Suç ancak kast veya olası kast ile işlenebilir. ETCK döneminde Yargıtay bir çok kararında suçun oluşması için özel kastı aramakta idi. TCK döneminde ise genel olarak kasten işlenen suçların, hem doğrudan ve hem de olası kast ile işlenebileceği kabul edilmiştir. Doktrinde zimmet suçu için özel kastın gerekli olmadığı fikri savunulsa da, uygulamada Yargıtay hala suç açısından özel kast aramaktadır. Failde bulunan temellük, zimmeti olustururken, faydalanma isteği ise kullanma zimetini oluşturmaktadır. Kamu görevlisi malın hasara uğraması veya değeerinin azalmasına yol açmış olsa ve bu sebeple sahtecilik yaparak durumu gizlemeye çalışsa zimmet suçu oluşmaz. Ancak bu halde “resmi belgede sahtecilik” suçu oluşabilir. (TCK 204) Ayrıca kamu görevlisi malı kendisine ait olduğunu sanarak almışsa veya başka birisine ait olduğunu sanarak alsa zimmet suçu oluşmaz.
HUKUKA AYKIRILIK UNSURU:
Zimmete geçirilen malın değerinin çok az olması gerekçeye dayanarak müsamaha edilen zimmet olarak değerlendirilebilir. Bu durum aslında bir hukuka uygunluk sebebi oluşturmaz. Malın değerinin azlığı sadece cezaya layık olamayacak kadar düşük değerli bir haksızlık olduğunu gösterebilir. Madde 249 gereğince bu halde cezada idirim yapılmaktadır. (1/3 ila ½ oranında)
SUÇUN ÖZEL GÖRÜNÜŞ ŞEKİLLERİ:
TEŞEBBÜS:
Zimmet; sırf hareket suçudur. temellük veya kullanma hareketi ile birlikte suç tamamlanır. Bu sebeple zimmete teşebbüs pek mümkün değildir. Ancak icra hareketlerinin bölünebildiği bir durum oluşursa teşebbüs oluşabilir. Örneğin bir taşınmazın failin malvarlığına geçirilmesi işlemleri esnasında farkedilmesi durumunda teşebbüsten bahsedilebilir. Çünkü örneğin tapu işlemleri bitmeden failin hareketleri tamamlanmamış yani suç tamamlanmamış ancak icra hareketlerinin bir kısmı ortaya çıkmıştır.
İŞTİRAK:
Zimmet suçu; özgü suç olduğu için TCK m. 40/2 gereği kamu görevlisi olmayan kişilerin suça iştiraki durumunda bu kişiler fail olarak değil, azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu olacaklardır. Ancak bu kişilerin, failin kamu görevlisi olduğunu bilmeleri gerekir. Bilmedikleri durumda bu kişiler açısından zimmet suçu değil, güveni kötüye kullanma veya başka bir suç oluşacaktır. Ayrıca şeriklerin söz konusu maldan yararlanmış veya bir kısmını kendi malvarlıklarına geçirmiş olmaları gerekir, çünkü tipe uygun fiil ancak bu şekilde gerçekleşir.
İÇTİMA:
Zimmet suçunu işleyen kamu görevlisi; ayrıca TCK 257’de tanımlanan “görevi kötüye kullanma” suçundan cezalandırılmaz. Zira zimmet “kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan hallerden” birisidir. Aynı durum TCK madde 266’da tanımlanan; “kamu görevine ait araç ve gereçleri kullanma suçu” açısıdan da geçerlidir. Çünkü bu durum zimmet suçunun unsurlarından birisini oluşturmaktadır. Aynı suç işleme kararı kapsamında birden fazla zimmet suçu varsa zincirleme suç hükümleri uygulanabilir (TCK 43) Zincirleme suç açısından farklı idarelerden sözedilirse; mağdurlar farklı olmadığı için, yani aynı mağdur olan toplum hepsi için geçerli olduğu için zincirleme suç hükümleri uygulanır. Kamu görevlisi başka bir devlete ait olan malı zimmetine geçirebilir mi?
TCK 212 gereğince zimmet suçunun işleniş aşamalarında sahte belgelerin kullanılması halinde zimmet suçu ve belgede sahtecilik ile ilgili ceza ile ayrı ayrı uygulanır. (gerçek içtima uygulanır) Ancak bu sahte belgelerin hileli davranış fiilinin içinde olması sebebiyle sadece 247/2 uyarınca nitelikli zimmet cezası verilmesi gerektiğini ileri sürenler de vardır.
KAYNAKLAR:
ARTUÇ, Mustafa. BAYYURT Yıldırım. 2008. Gerekçeli, Karşılaştırmalı, Tablolu, Eski ve Yeni Metinleriyle TCK-CMK-CGİK. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 6. Baskı
ARTUK, M. Emin. GÖKCEN, Ahmet. 2021. Ceza Hukuku Özel Hükümler. Ankara, Adalet Yayınevi, 19. Baskı
ARTUK, M. Emin. GÖKCEN, Ahmet. YENİDÜNYA, A. Caner. 2014. Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara, Adalet Yayınevi, 8. Baskı
CENTEL, Nur. ZAFER, Hamide. ÇAKMUT Özlem. 2007. Kişilere Karşı İşlenen Suçlar Cilt-1. Ankara, Beta Yayınları, 1. Baskı
CENTEL, Nur. ZAFER, Hamide. ÇAKMUT Özlem. 2010. Türk Ceza Hukukuna Giriş. Ankara, Beta Yayınları, 6. Baskı
DÜLGER, Murat Volkan. 2020. Bilişim Hukuku ve İnternet İletişim Hukuku. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 8. Baskı
GÜNAY, Erhan. 2008. Adli Muayene ve Otopsi. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 1. Baskı
HOUCK, Max M. SIEGEL, Jay A. Çev. Edit. DOĞAN, Yeşim. 2016. Fundamentals of Forensic Science / Adli Bilimlerin Temeli. Ankara, Nobel Yayıncılık, (2. Baskı Çevirisi)
KARAKUŞ, Oğuz. 2009. Kriminalistik. Ankara, Adalet Yayınevi, 1. Baskı
KAYGISIZ, Mustafa. 2017. Temel Kriminalistik. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 4. Baskı
MADEN, Mehmet. 2021. Ceza Hukukunda Kişisel Verilerin Korunması. Ankara, Adalet Yayınevi, 1. Baskı
ÖZBEK, Veli Özer. 2019. İnfaz Hukuku. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 11. Baskı
ÖZBEK,Veli Özer. DOĞAN, Koray. BACAKSIZ, Pınar. TEPE, İlker. 2018. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 9. Baskı
ÖZEN, Mustafa. 2018. Ceza Hukuku Özel Hükümler Dersleri. Ankara, Adalet Yayınevi, 3. Baskı
ÖZGENÇ, İzzet. 2014. Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 10. Baskı
ÖZKARA, Erdem. 2020. Adli Tıp. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı
SARITAŞ, Erkan. 2018. Suç İşlemek Amacıyla Örgütlenme Suçları. İstanbul, On İki Levha Yayıncılık, 1. Baskı
SONGAR, Ayhan. 1976. Psikiyatri. İstanbul, Matematik Araştırma Enstitüsü Baskı Atölyesi, 2. Baskı
POLAT, Oğuz. 2015. Kriminoloji ve Kriminalistik Üzerine Notlar. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı
TEZCAN, Durmuş. ERDEM, Mustafa Ruhan. ÖNOK, R. Murat. 2007. Teorik ve Pratik Ceza Hukuku. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 5. Baskı
TOROSLU, Nevzat. 2018. Ceza Hukuku Özel Kısım. Ankara, Savaş Yayınevi, 9. Baskı
YELDAN, Didem. TANERİ, Gökhan. 2020. Cinsel Suçlarda Beraat. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 2. Baskı
YURTCAN, Erdener. 2019. Rüşvet – Zimmet – İrtikap – Görevi Kötüye Kullanma. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 3. Baskı
YURTCAN, Erdener. 2019. Cumhuriyet Savcısının El Kitabı. Ankara, Seçkin Yayıncılık, 1. Baskı